Büyükler İçin Oyunlar

Herkes en çok istediği yere başvurur; okul en öncelikli adayı geçici tutar, daha öncelikli biri gelirse öncekini bırakır. Kimse reddedilmeyince yerleşmeler kesinleşir. Bu kuralda dürüst tercih her zaman en iyi stratejidir.

Gerçek hayatta: ABD’de tıp mezunlarını hastanelere yerleştiren sistem (NRMP) ve New York ile Boston’daki lise yerleştirmeleri bu algoritmanın türevleriyle çalışıyor. Okul reformunu tasarlayanlar arasında Atila Abdulkadiroğlu ve Tayfun Sönmez de var. Shapley ve Roth 2012 Nobel İktisat Ödülü’nü aldı.

Biri böler, öbürü seçer: kesen kendi gözünde eşit böler, seçen beğendiğini alır; kimse ötekini kıskanmaz. Bölünemeyen eşyalarda kapalı teklif verilir, eşya en çok değer verene gider, fark parayla denkleşir.

Gerçek hayatta: 1982 BM Deniz Hukuku Sözleşmesi, okyanus tabanındaki maden sahalarını bu mantıkla paylaştırır: başvuran sahayı ikiye böler, Uluslararası Deniz Yatağı Otoritesi yarısını kendine ayırır. Kira ve miras paylaşımı için geliştirilen çevrimiçi araçlar da kıskançlıksız bölüşüm fikrine dayanır.

Kapalı zarfla en yüksek teklifi veren kazanır ama ikinci en yüksek teklifi öder. Bu kuralda eşyaya biçtiğiniz gerçek değeri yazmak her zaman en iyi stratejidir; ne fazlası ne eksiği.

Gerçek hayatta: Vickrey bu fikirle 1996 Nobel’ini paylaştı. İnternet reklam ihaleleri ve otomatik teklif veren açık artırma siteleri ikinci fiyat fikrinin türevlerini kullanır. Cep telefonu frekanslarının satışı için ihale tasarlayan Milgrom ve Wilson 2020 Nobel’ini aldı.

Herkes aynı havuzdan eşleşiyorsa, iki kişinin “biz birbirimizi mevcut eşimizden daha çok isterdik” diyemeyeceği bir düzen her zaman bulunmayabilir. Irving’in algoritması böyle bir düzen varsa bulur, yoksa bunu kanıtlar.

Gerçek hayatta: Herkesin aynı havuzdan eşleştiği problemler hayat kurtarıyor: böbrek naklinde dokusu uymayan donör–hasta çiftleri birbirleriyle eşleştirilir. Alvin Roth, Tayfun Sönmez ve Utku Ünver’in 2004’te tasarladığı bu sistem bugün pek çok ülkede uygulanıyor.

Gün, faizsiz bir kredidir: ilk sıradaki borç alır, son sıradaki birikim yapar. Enflasyon varken bugünkü 1 lira, yarınki 1 liradan değerlidir; bu yüzden sıra, gerçek kazancı belirler.

Gerçek hayatta: Altın günü dünyada “dönerli birikim ve kredi derneği” olarak bilinir: Hindistan’da chit fund, Meksika’da tanda, Batı Afrika’da susu adıyla milyonlarca insan kullanır. Bankaya erişimi zayıf olanlar için en eski kredi araçlarından biridir.

İki kişi her turda iş birliği ya da ihanet seçer. Tek seferde ihanet cazip görünür, ama oyun tekrarlanınca Axelrod’un turnuvalarında en basit strateji kazandı: önce iş birliği yap, sonra karşındakinin son hamlesini tekrarla.

Gerçek hayatta: Axelrod, Birinci Dünya Savaşı siperlerinde karşı karşıya bekleyen askerlerin kendiliğinden “yaşa ve yaşat” düzenine geçtiğini bu modelle açıkladı. Ticaret anlaşmalarındaki karşılıklılık ilkesi de aynı mantığa dayanır.

Herkesin kullandığı ama kimsenin sahiplenmediği kaynak tükenir (Hardin, 1968). Elinor Ostrom ise toplulukların kendi koydukları açık kurallar, gözetim ve kademeli yaptırımla bunu çözebildiğini gösterdi (Nobel, 2009).

Gerçek hayatta: Ostrom’un örneklerinden biri Alanya’nın kıyı balıkçılarıydı: av yerlerini her sezon başında kurayla dağıtıp her gün sırayla bir sonraki yere geçerek hem kavgayı hem aşırı avlanmayı önlediler. Ostrom 2009’da Nobel aldı.

Teoride herkes “ötekiler ne der?” diye düşünürse cevap 0’a iner. Gerçek insanlarla oynanınca kazanan sayı çoğunlukla 13 ile 25 arasında çıkar: kazanmak için doğru cevabı değil, kalabalığın kaç adım düşündüğünü bilmek gerekir.

Gerçek hayatta: Keynes 1936’da borsayı bu yarışmaya benzetti: kazanmak için en iyi hisseyi değil, ötekilerin neyi seçeceğini tahmin etmek gerekir. Richard Thaler’in 1997’de Financial Times okurlarıyla yaptığı yarışmada kazanan sayı 13 çıktı.

Üç seçenek ve üç grup varken çoğunluk tercihi döngüye girebilir: A, B’yi; B, C’yi; C de A’yı yener. O zaman sonucu seçmenler değil, oylamanın sırası belirler. Gündemi kim yazıyorsa kararı o verir.

Gerçek hayatta: Kenneth Arrow 1951’de hiçbir oylama yönteminin bütün adalet ölçütlerini aynı anda sağlayamayacağını kanıtladı ve 1972’de Nobel aldı. Bu yüzden gündem sırası ve oylama usulü, meclislerde ve yönetim kurullarında sonucu değiştiren gerçek bir araçtır.

Herkes kendi için en hızlı yolu seçtiğinde, ağa yeni bir kısa yol eklemek herkesin süresini uzatabilir. Bireysel olarak akıllıca kararlar toplamda kötü bir sonuç doğurabilir.

Gerçek hayatta: Seul 2000’lerin başında şehrin ortasındaki bir otoyolu yıkıp yerine dere ve park yaptı; beklenen trafik felaketi yaşanmadı. Şehir planlamacıları yeni yol yapmadan önce bu ihtimali hesaba katar.

Gelir ayda bir gün gelir, giderler bütün aya yayılır. Önce sabit giderleri ayırmak, sürprizlere küçük bir tampon bırakmak ay sonunu getirmenin en basit kuralıdır.

Asgari ödeme yaptıkça kalan borca her ay yeniden faiz işler; faizin faizi de büyür. Küçük görünen aylık oran, yıllar içinde borcu katlar.

Gerçek hayatta: Kredi kartları “iki taraflı piyasa”nın ders kitabı örneğidir: kartı hem alışveriş yapan hem satıcı kabul etmelidir. Jean Tirole’ün bu alandaki çalışmaları 2014 Nobel’inde anıldı. Türkiye’de kredi kartı faizinin üst sınırını Merkez Bankası belirler.

Seçenekler sırayla önüne gelirken ne zaman “tamam” demeli? Matematiğe göre ilk yüzde 37’sine bakıp hiçbirini almamak, sonra o ana kadarkilerin en iyisinden daha iyisini ilk gördüğünde almak en yüksek şansı verir.

Gerçek hayatta: Bu problem matematikte “sekreter problemi” olarak bilinir. Astronom Johannes Kepler’in 1611’de on bir aday arasından eş seçerken yaşadığı kararsızlık, en çok anılan tarihî örneğidir.

Masadan kalkarsan elinde ne kalır? Taşınmanın gerçek maliyetini ve emsal kirayı bilen rahat konuşur. Ama anlaşmayı çoğu zaman karşı tarafın asıl derdini (güvenilir, uzun süreli kiracı) bilmek getirir.

Gerçek hayatta: BATNA kavramı Harvard Müzakere Projesi’nin 1981 tarihli “Evet’e Ulaşmak” kitabıyla yaygınlaştı; bugün şirket birleşmelerinden uluslararası anlaşmalara kadar müzakere eğitimlerinin temelidir.

“Ne istiyorsun?” yerine “Neden istiyorsun?” diye sorunca aynı ihtiyacı daha ucuza karşılayan yollar çıkar. Sabit bütçede pasta ancak böyle büyür.

Gerçek hayatta: “Evet’e Ulaşmak” kitabının en bilinen örneği 1978 Camp David görüşmeleridir: Mısır toprağını, İsrail güvenliğini istiyordu. Sina’nın Mısır’a iade edilip silahsızlandırılması, iki pozisyonun arkasındaki çıkarları birlikte karşıladı.

Thomas–Kilmann modelinin beş çatışma tarzı (rekabet, kaçınma, boyun eğme, uzlaşma, iş birliği) ile duyguların bir grupta salgın gibi yayılmasını anlatan bulaşma modeli bir arada. Doğru tarz, karşındakinin kim olduğuna göre değişir.

Gerçek hayatta: Duyguların bulaştığı büyük deneylerle gösterildi: 2014’te yaklaşık 690 bin Facebook kullanıcısıyla yapılan bir çalışmada, akışta daha az olumlu paylaşım görenlerin kendileri de daha az olumlu yazdı. Uzun soluklu Framingham çalışması da mutluluğun arkadaş ağlarında yayıldığını gösterdi.

Harvard Müzakere Projesi’nin kavramı: masadan kalkarsanız elinizde ne kalır? Alternatifi güçlü olan rahat pazarlık eder. Pozisyon yerine çıkarı ve nesnel ölçütü konuşmak sonucu değiştirir.

Gerçek hayatta: BATNA kavramı Harvard Müzakere Projesi’nin 1981 tarihli “Evet’e Ulaşmak” kitabıyla yaygınlaştı; bugün şirket birleşmelerinden uluslararası anlaşmalara kadar müzakere eğitimlerinin temelidir.

“Sen hep böylesin” yerine “Ben bunu konuşmayı sevmiyorum” demek: suçlamadan sınır çizer. İlgiyi ilgiyle karşılamak, sınırı korurken sofrayı da korur.

Davranışsal mülakatın mantığı: geçmişte ne yaptığın, gelecekte ne yapacağının en iyi göstergesidir. Sıfat değil örnek, örnekte de rakamla sonuç.

Büyüme, zorlandığınız ama çökmediğiniz öğrenme alanında olur. Konforda kalmak yerinde saydırır, dev sıçramalar kaygıyı patlatır. Her başarı konfor alanını genişletir.

İşleri “acil” ve “önemli” diye ikiye ayırın. Acil ama önemsiz işler günü yer, önemli ama acil olmayan işler ise geleceği kurar. Önce önemli olanı korumak gerekir.

Bazı işler başka işler bitmeden başlayamaz. Birbirine bağlı işlerin en uzun zinciri projenin süresini belirler; o zincirdeki bir gecikme her şeyi geciktirir.

Gerçek hayatta: Kritik yol yöntemi 1950’lerin sonunda DuPont’ta fabrika bakımlarını kısaltmak için geliştirildi; benzeri PERT, ABD donanmasının Polaris projesinde kullanıldı. Bugün inşaat ve büyük projelerin çoğu bu yöntemle planlanır.

Bir işin önkoşulları bitmeden o işe başlanmaz. Bağımlılık haritasını bilen doğru sırayı bir kerede bulur; bilmeyen her masada bir eksik öğrenir.

Gerçek hayatta: Bilgisayarlar bir programı derlerken hangi parçanın önce derleneceğini, üniversiteler ders önkoşullarını, e-tablolar hangi hücrenin önce hesaplanacağını aynı yöntemle belirler.

Alan Turing’in sorusu: bir makineyle yazıştığınızı fark edemiyorsanız, o makine “düşünüyor” sayılır mı? Bugün bu testi günlük hayatta her gün, farkında olmadan oynuyoruz.

Gerçek hayatta: 2025’te UC San Diego’da yapılan kontrollü bir Turing testinde, katılımcılar bir dil modelini konuştukları gerçek insandan daha sık “insan” olarak seçti.

Dil modelleri doğruyu değil, en olası kelimeyi üretir. Akıcı bir cevabın içinde uydurma bir tarih, kişi ya da kaynak olabilir; yakalamanın yolu iddiayı tek tek kontrol etmektir.

Gerçek hayatta: 2023’te ABD’de iki avukat ve büroları, ChatGPT’nin uydurduğu mahkeme kararlarını dilekçede kaynak gösterdikleri için para cezasına çarptırıldı (Mata v. Avianca davası). Kaynağı kontrol etmeden kullanmanın bedeli gerçek.